KLIMAATVERANDERING EN NATUURONTWIKKELING

LANGS DE MAAS EN HAAR ZIJBEKEN

Op vrijdag 24 februari na de jaarvergadering is mevrouw Hettie Meertens bij ons te gast. Zij geeft deze avond een lezing over de invloed van het klimaat op de natuurgebieden langs de Maas. De lezing wordt gehouden in de centrale ruimte van Basisschool Triangel, Linnerhof 36 te Linne. De lezing begint om 20.00 uur. Het belooft een boeiende avond te worden zorg dat u deze lezing met een bijzonder thema niet mist. Ook niet leden zijn op deze avond van harte welkom.


door Hettie Meertens, ARK Natuurontwikkeling

Waterbeheer in de 21-ste eeuw
Stromende berging. Bergen bij de bron. Bergen van water. Meebewegen met water. Ruimte voor de rivier. Droge voeten, natte natuur. Het zijn kreten die de afgelopen tien jaar vaak voorbij kwamen. Allemaal proberen ze hetzelfde duidelijk te maken: het waterbeheer zoals zich dat in de afgelopen eeuw(en) heeft ontwikkeld, is toe aan een herziening: in plaats van water zo snel mogelijk via sloten, beken en rivieren af te voeren naar zee, moet het langer worden vastgehouden op plaatsen die van nature geknipt zijn daar voor: brongebieden, beekdalen en rivier dalen. Van oorsprong boden deze plekken volop ruimte voor water. Daarin kwam verandering toen deze gebieden een landbouw- en/of bosbouwkundige functie kregen Ontwateren werd het motto.
De samenleving van de 21-ste eeuw is niet meer dezelfde als die van de 19-de en 20-Ste eeuw. Er zijn nieuwe behoeften, nieuwe problemen, nieuwe uitdagingen en eigentijdse oplossingen. Bij de aanpak van wateroverlast en droogteschade als gevolg van klimaatverandering vervullen natuur- en landschapsontwikkeling langs de Maas en haar zijbeken tegenwoordig een sleutelrol. Ook in Limburg.

Klimaatverandering
De verwachting is dat we door opwarming van de aarde steeds vaker te maken krijgt met natte periodes waarin beken en rivieren veel water in korte tijd moeten verwerken. Het omgekeerde lijkt ook vaker voor te komen: periodes van extreme droogte en lage waterstanden. We hebben er allemaal last van. Dorpen en steden langs beken en rivieren kampen met (dreigende) overstromingen. Landbouwgebieden, natuurgebieden en onze tuinen lijden onder de droogte. De verandering van het klimaat wordt toegeschreven aan de toegenomen hoeveelheid broeikasgassen in de lucht (o.a. kooldioxide en methaan). Deze gassen zorgen ervoor dat de atmosfeer meer zonnewarmte vasthoudt. Omdat het een onmogelijke opgave is om op korte termijn de uitstoot van broeikasgassen sterk te reduceren en de klimaatverandering te stoppen, is het belangrijk dat we de weerbaarheid van stad en land tegen de klimaatverandering vergroten. Deze moeten beter tegen een stootje kunnen. Een flinke stoot water bijvoorbeeld. Maar hoe? Het antwoord op deze laatste vraag is simpel: door weer ruimte te geven aan het water.

Ruimte voor water en natuur
Ruimte geven aan water kan op verschillende manieren. Een methode die weinig ruimte kost, is het graven van een kuil: een regenwaterbuffer. Zo'n kunstmatige buffer kan overtollig regenwater tijdelijk opvangen. Dergelijke buffers duiken overal op, maar hebben weinig betekenis voor natuur en landschap. Een andere aanpak is de ontwikkeling van natuurlijke klimaatbuffers. Dit zijn grote natuurgebieden die in natte tijden veel water kunnen opnemen en daardoor wateroverlast elders beperken. In droge tijden staan ze water af aan hun omgeving en verminderen ze de droogteschade. Natuurlijke klimaatbuffers vragen veel ruimte, maar tegelijkertijd leveren ze heel veel op; waterberging, moerasnatuur (wetlands), en uitgestrekte wandel- en fietsgebieden.

Stromende berging en bergen bij de bron
Bekende voorbeelden van grote, natuurlijke klimaatbuffers in Limburg zijn o.a. de Grensmaas, Beneden-Geuldal, Wormdal en Tungelroyse beek. Hier hebben of krijgen de kunstmatig ingesnoerde waterlopen opnieuw de vrijheid om de breedte in te gaan en te eroderen. Het waterbergend vermogen neemt daardoor toe en de afvoer vertraagt ('stromende berging'). Dat helpt om hoogwaterpieken benedenstrooms af te toppen. De natuur ontwikkelt zich in dergelijke beek- en rivierdalen op spectaculaire wijze.
Interessante mogelijkheden voor natuurlijke waterberging liggen ook in de brongebieden van beken en rivieren. Denk aan de uitgestrekte, maar veelal ontwaterde brongebieden in de Ardennen ('bergen van water'), maar ook aan brongebieden in het laagland. Het Kempen/Broek bij Weert is daar een goed voorbeeld van. Het gebied ligt in het stroomgebied van de Maas, in een laagte, waar regen- en grondwater zich verzamelt. Via zogenaamde doorstroommoerassen verplaatst dit water zich langzaam naar een beek in de buurt. In het verleden werden deze beken gekanaliseerd en in bovenstroomse richting doorgetrokken. Zo werden de moerassen "lek geprikt", geholpen door grote aantallen greppels en sloten. De droog gemaakte gronden kwamen in gebruik voor landbouw en bosbouw. Inmiddels werken Nederlandse en Vlaamse natuurorganisaties met de waterbeheerders samen aan moerasherstel en waterberging ('bergen bij de bron'). Dat gebeurt door landbouwgrond in de laagste delen om te vormen tot natuur. De nieuwe natuurgebieden vormen schakels tussen de verspreid liggende moerasrestanten. Zo ontstaat een uitgestrekt natuurgebied, waar de natuurlijke waterhuishouding en waterberging kan worden hersteld.

Klimaatmigranten
De klimaatgrens in Europa schuift dagelijks met ongeveer 11 meter op. Dat is 4 km per jaar. Planten en dieren proberen met de opschuivende klimaatgrens mee te bewegen. Dat voorkomt dat ze uitsterven. Helaas worden ze tijdens hun migratie vaak gehinderd door barrières zoals snelwegen, spoorlijnen, kanalen of "onherbergzame gebieden" zoals steden, industriegebieden of intensieve landbouwgebieden. Een opgave voor de komende jaren is om in Europa een netwerk van samenhangende natuurgebieden te ontwikkelen, zodat soorten flexibel kunnen reageren op de klimaatverandering. Noord-zuid verbindingen zijn van groot belang. De Maas vormt een belangrijke corridor in dit groene Europese netwerk. Dankzij grootschalige natuurontwikkeling kan de rivier deze corridor functie weer naar behoren gaan vervullen. Veel soorten zullen hiervan profiteren.